براي استفاده از شبكه اينترنت نياز به رايانه و نقطه اتصال است. هزينه اين موارد در برخي از كشورهاي دنيا مانند هند به قدري بالا است كه دولت براي كمك به شهروندان خود در ادارات دولتي و ادارات پست كيوسك‌هاي اينترنت نصب و شهروندان را به استفاده از آنها ترغيب مي‌كند. در زمان اوج رونق شبكه جهاني اينترنت، فناوري‌اي در حال شكل‌گيري بود: موبايل!

قطعاً تاكنون عباراتي مانند «تجارت الكترونيك»، «دولت الكترونيك»، «بانكداري الكترونيك» و مانند آن را فراوان شنيده‌ايد. كلمه «الكترونيك» در همه عبارت‌هاي فوق معناي خاصي دارد. در زمان رشد سريع اينترنت در دهه‌هاي هشتاد و نود ميلادي قبل از هر كلمه آشنايي حرف «e» قرار گرفت و مفاهيمي مانند عبارت‌هاي فوق به وجود آمدند.

پست الكترونيك يا همان ايميل (eMail) پيشقدم اين كار بود. سپس «e» به عنوان پيشوند در ابتداي عبارات آشناي قديمي قرار گرفت. اما معناي اين e چه بود؟ منظور از e در همه موارد فوق اشاره به استفاده از اينترنت در توسعه مفاهيم پيشين بود. وقتي كه تجارت‌ها و كسب‌وكارهاي قديمي وسنتي شروع به استفاده از فناوري‌هاي شبكه و پروتكل‌هاي انتقال اسناد مانند EDI نمودند.

به مرور اين شبكه‌ها به شبكه جهاني اينترنت متصل شدند و در نهايت اين كسب‌وكارها بر روي وب قرار گرفتند. به سادگي مي‌توان فهميد كه e در ابتداي اين مفاهيم چه معنايي دارد: تجارت الكترونيك يا eBusiness ارائه يا نمايشي اينترنتي از يك كسب‌وكار است. دولت الكترونيك ارائه خدمات شهروندمداري دولت از طريق اينترنت به شهروندان است. بانكداري الكترونيك نيز ارائه خدمات بانكداري مانند افتتاح حساب، نقل و انتقال وجوه، درخواست وام، پرداخت اقساط و قبوض و ... بر روي شبكه اينترنت است.

حال در اكثر كشورهاي پيشرفته دنيا، اين خدمات براي شهروندان بسيار عادي است و آنها به قدري به استفاده از اين فناوري‌ها عادت كرده‌اند كه نمي‌توانند

تصور كنند مي‌شود بدون اين خدمات زندگي كرد.

البته شبكه اينترنت يك نقص و مشكل اساسي دارد: اين شبكه هميشه، همه‌جا و براي همه افراد در دسترس نيست. براي استفاده از شبكه اينترنت نياز به رايانه و نقطه اتصال است. هزينه اين موارد در برخي از كشورهاي دنيا مانند هند به قدري بالا است كه دولت براي كمك به شهروندان خود در ادارات دولتي و ادارات پست كيوسك‌هاي اينترنت نصب و شهروندان را به استفاده از آنها ترغيب مي‌كند. در زمان اوج رونق شبكه جهاني اينترنت، فناوري‌اي در حال شكل‌گيري بود: موبايل!

در اوايل دهه هشتاد ميلادي شبكه تلفن‌هاي سلولي در حال شكل‌گيري و رشد بودند. در سال 1982 كنفرانس شركت‌هاي پست و تلگراف اروپايي (CEPT: Conference of European Posts and Telegraphs) گروهي را براي مطالعه و توسعه يك سيستم مخابراتي يكسان در كل اروپا تشكيل داد و آن را GSM ناميد. در همان سال‌ها آمريكا نيز در حال راه‌اندازي شبكه تلفن سلولي بود و شبكه AMPS (American (Advanced) Mobile Phone System) را توسعه داده بود. شبكه‌هاي ارتباطي موبايل به سرعت رشد كرده و باعث فراگيرشدن استفاده از موبايل شدند.

به مرور كاربران شبكه موبايل در دنيا افزايش يافت. در انتهاي سال 2000 ميلادي حدود 370 شبكه مخابراتي بر اساس استاندارد اروپايي GSM در دنيا وجود داشت كه اين تعداد در انتهاي سال 2005 ميلادي به حدود 770 شبكه افزايش يافته است و كاربران اين شبكه‌ها بالغ بر هشتصد ميليون نفر بوده‌اند.

اغلب كشورهاي دنيا شبكه‌هاي موبايل علاوه بر انتقال صوت، توانايي ارسال داده‌ها را نيز دارند. همانطور كه قبلاً گفتيم شبكه اينترنت هميشه، همه جا و در دسترس همگان نيست. هزينه خريد تجهيزات و اتصال نيز اغلب اما مزيت شبكه هاي موبايل به شبكه جهاني اينترنت چيست؟ در حال حاضر در بسيار گران است. به همين دليل افراد مدت زمان بسيار كمي از وقت خود را در اين شبكه مي‌گذرانند. اما شبكه‌هاي موبايل در مقايسه بسيار ارزان هستند و افراد تقريباً هميشه به شبكه متصل هستند و ...

تمام مزاياي گفته شده و برخي از مزاياي ديگر (كه به عنوان خدمات ارزش افزوده ارتباطي از آنها ياد مي‌شود) باعث شد كه نوآوران دنياي فناوري به استفاده از فناوري موبايل متمايل شده و به مرور شروع به ارائه خدماتي بر بستر شبكه‌هاي موبايل نمودند. البته در اينجا بايد اعتراف كرد كه سرعت و حجم انتقال اطلاعات در شبكه‌هاي مخابراتي كندتر و كمتر از شبكه جهاني اينترنت است. ولي با اين حال بايد اذعان كرد كه براي ارائه بسياري از خدمات نيازي به سرعت بالا و حجم بالاي انتقال اطلاعات نيست.

در دهه اول قرن بيست‌ويكم به تدريج مفاهيمي در دنياي فناوري مطرح شد: تجارت موبايلي(1)، دولت موبايلي، بانكداري موبايلي و ... . وجه مشترك كليه اين اصطلاحات در حرف mاي است كه در ابتداي آنها است. m حرف اول كلمه موبايل (Mobile) و اشاره به شبكه‌هاي ارتباطي موبايل به عنوان بستر ارائه خدمات است.

تجارت موبايلي (mBusiness) ارائه خدمات و محصولات با استفاده از بسترهاي ارتباطات موبايلي (شبكه‌هاي موبايل) است. اجزاي مختلف اين تعريف عبارتند از خدمات و محصولات، شركت‌هاي ارايه‌دهنده خدمات و محصولات، مشتريان كه از خدمات و محصولات استفاده مي‌كنند، بانك‌ها يا مؤسسات مالي و اعتباري كه عمليات نقل و انتقال مالي خريد را انجام مي‌دهند و شبكه‌هاي ارتباطي موبايلي و فناوري‌هاي موجود در اين شبكه‌ها كه تمام اين فرايند با كمك آنها انجام مي‌شود.

به طور خلاصه و ساده تجارت موبايلي (mBusiness) ارائه خدمات و محصولات با استفاده از بسترهاي ارتباطات موبايلي (شبكه‌هاي موبايل) است. در اين تعريف ساده نكات مهمي وجود دارد كه در اين مطلب سعي مي‌كنيم كليه وجوه اين تعريف را بررسي كنيم. اجزاي مختلف اين تعريف عبارتند از خدمات و محصولات، شركت‌هاي ارايه‌دهنده خدمات و محصولات، مشتريان كه از خدمات و محصولات استفاده مي‌كنند، بانك‌ها يا مؤسسات مالي و اعتباري كه عمليات نقل و انتقال مالي خريد را انجام مي‌دهند و شبكه‌هاي ارتباطي موبايلي و فناوري‌هاي موجود در اين شبكه‌ها كه تمام اين فرايند با كمك آنها انجام مي‌شود.

با يك مثال بهتر مي‌توان موضوع را درك كرد. فرض كنيد سازمان تربيت‌بدني تصميم دارد با سازوكاري بليت بازي‌هاي فوتبال را عرضه كند كه كليه افراد بتوانند به صورت عادلانه بليت بازي را تهيه كنند، دست دلالان كوتاه شده، سرعت عمل بالا بوده و هزينه نيروي انساني نيز كاهش يابد. (علت استفاده از اين مثال مشاهده مشكلات اين سازمان در فروش بليت شهرآورد بزرگ استقلال و پيروزي است!) در اين مثال كالا، بليت بازي و مشتري تماشاچياني هستند كه متقاضي دريافت اين بليت هستند. ارايه‌دهنده خدمات نيز سازمان تربيت‌بدني است. در انتهاي اين مطلب با استفاده از مطالب مطرح شده در اين نوشته راه‌حلي براي اين مسأله با استفاده از مفاهيم تجارت موبايلي ارايه خواهيم كرد.

     طيف وسيعي از خدمات و محصولات وجود دارند كه مي‌توان آنها را با استفاده از بسترهاي ارتباطي به مخاطب ارائه و عرضه كرد. اين خدمات و محصولات را در چند دسته زير تقسيم مي‌كنيم:

 خدماتي كه به طور مستقيم قابل ارائه هستند (Direct-Provided Services): تعداد زيادي از خدمات كه ما آنها را به عنوان خدمات ارزش افزوده مي‌شناسيم به صورت مستقيم قابل ارائه به مشتريان هستند. غالب اين خدمات خدمات متني هستند. براي مثال سيستم اطلاع‌رساني قيمت ارز، سكه، طلا، سيم‌كارت و ... براي تجار و بازرگانان با استفاده از پيام كوتاه يا sms و ...

   خدمات و كالاهايي كه نياز به واسطه دارند (Indirect-Provided Services): در اين موارد غالبا درخواستي از طرف مشتري براي كالا صورت مي‌گيرد كه فروشگاه مورد نظر بايد كالا را از طرق ديگر مانند پست و يا پيك موتوري براي مشتري ارسال كنند.

 خدمات مبتني بر موقعيت (Location Based Services): با توجه به ساختار شبكه‌هاي موبايل، مي‌توان موقعيت جغرافيايي هر گوشي موبايل روشن را با تقريب مناسبي به دست آورد. اين موقعيت در مكان‌هاي شلوغ شهري حدود 500 متر و در جاهاي خلوت حداكثر چندين كيلومتر است. اين قابليت يك موقعيت عالي تجاري را براي ارائه‌دهندگان خدمات موبايلي فراهم مي‌كند. براي نمونه ممكن است صاحب موبايل از اپراتور خود يا ارائه‌كننده خدمات اطلاعاتي درباره نزديك‌ترين رستوران به خود را درخواست كند. يا از اپراتور نقشه محلي را كه در آن قرار دارد بخواهد يا ... . البته در آينده نزديك گوشی هاي تلفن مجهز به دستگاه هاي GPS مي‌گردند كه د تربيت بد ر اين حالت موقعيت جغرافيايي صاحب گوشي را حتي با دقت بالاتري مي‌توان به دست آورد.

در مسأله ما - فروش بليت بازي‌هاي فوتبال- كالا مي‌تواند به هر دو شكل بالا (مستقيم يا با واسطه) ارائه گردد. فرض كنيد شماره‌اي براي پيام كوتاه از طرف سازمان ني اعلام شده و متقاضيان بليت با ارسال پيام كوتاه به اين شماره درخواست خود را مطرح مي‌كنند. در اين حالت سازمان تربيت‌بدني مي‌تواند بليت را از طريق پست يا پيك موتوري براي شخص ارسال كند يا رسيد آن را با استفاده از پيام كوتاه براي متقاضيان بفرستد. هر دو اين راه‌حل‌ها را بررسي خواهيم كرد.

با توجه به اين كه تقريبا هر نوع كالا و خدمات را مي‌توان در اين نوع تجارت ارائه نمود، به سادگي مي‌توان ارائه‌دهندگان كالا و خدمات را در دسته‌هاي زير تقسيم‌بندي نمود:

 ارا‌ئه‌دهندگان خدمات: هر سازمان، مؤسسه يا شركتي كه خدماتي را ارائه مي‌كند، مي‌تواند - با اندكي ابتكار و خلاقيت- خدمات خود را با استفاده از فناوري‌هاي موبايلي عرضه كنند. يكي از بزرگ‌ترين سازمان‌هايي كه مي‌تواند خدمات فراواني را به گروه‌هاي بسيار زيادي از افراد ارائه دهد، دولت است. دولت موبايلي از مباحثي است كه در سلسله مطالب بعدي به آن خواهيم پرداخت.

 توليدكنندگان كالا: توليدكننده كالا نيز مي‌توانند با ايجاد راهكارهاي مختلف به ارائه كالاهاي خود بپردازند. در واقع تجارت موبايلي مكمل ساير روش‌هاي تجارت - تجارت سنتي، تجارت الكترونيك و ... است.

 شركت‌هاي تبليغاتي: يكي از راه‌هاي مؤثر تبليغات، استفاده از تبليغات موبايلي است. اين نوع تبليغات مزايايي دارد كه باعث مي‌شود تأثير‌گذاري اين نوع تبليغات - البته در صورت استفاده صحيح- بسيار بالا باشد. در مثال فروش بليت بازي فوتبال، ارائه‌دهنده كالا (بليت) يك سازمان دولتي است و اين خدمت جزو خدمات دولت موبايلي تلقي مي‌شود.

   مشتريان

 به طور كلي همه اقشار جامعه مي‌توانند مشتريان اين قبيل خدمات و كالاها باشند. براي فهم بهتر و ارائه مثال، در يك دسته‌بندي ساده مي‌توان مشتريان اين خدمات را شناسايي نمود:

1- تجار و بازرگانان مي‌توانند اطلاعات كالاهاي موردنياز خود را در هر لحظه از طريق شركت‌هاي ارائه‌دهنده خدمات ارزش افزوده دريافت كنند. آنها همچنين مي‌توانند از اين طريق به خريد و فروش بپردازند يا مي‌توانند با مشتريان خود تعامل برقرار نموده و نظرات آنها را در مورد كالاها و خدمات جويا شوند و ... .

2- جوانان و علاقه‌مندان مسابقات ورزشي مي‌توانند آخرين اخبار مسابقات ورزشي را از طريق پيام كوتاه دريافت كنند.

3- مديران مي‌توانند برنامه‌ها و قرارهاي خود را با استفاده از اين قبيل خدمات هماهنگ كنند.

4- دنبال‌كنندگان اخبار سياسي ... در مثال خريد بليت بازي فوتبال، مشتريان عموم افرادي هستند كه تمايل دارند با خريد بليت، بازي را از نزديك تماشا كنند.

     يكي از مهم‌ترين اجزاي هر نوع تجارتي، سازوكاري است كه براي پرداخت‌هاي مالي آن در نظر گرفته مي‌شود. بحث پرداخت الكترونيك يكي از مباحث داغ در تجارت الكترونيك در ايران است و هنوز راهكار جامع و مانعي براي آن در ايران يافت نشده است. بحث پرداخت موبايلي در ايران بنا به دلايلي از جمله آماده نبودن زيرساخت‌ها و عدم فرهنگ‌سازي مناسب هنوز مطرح نشده است. وليكن در دنيا چندين راهكار براي پرداخت موبايلي وجود دارد كه در اين قسمت از مطالب به آنها مختصراً اشاره مي‌كنيم:

پرداخت بر روي قبض: برخي از اپراتورهاي شبكه‌هاي مخابراتي هزينه خدمات و مبادلات مالي را بر روي قبض مشتركين وارد نموده و در انتهاي هر دوره استفاده از مشترك دريافت مي‌كنند. همه شما ممكن است ماجراي smsهاي بهزيستي را به خاطر داشته باشيد!

 استفاده از خدمات بانكداري موبايلي: در اين حالت يك بانك يا مؤسسه مالي و اعتباري مي‌تواند نقش واسطه بين خريدار و فروشنده را بر عهده بگيرد. با شروع تراكنش مالي، خريدار به درگاه پرداخت بانك وارد شده و خريد، مبلغ آن و فروشنده را تأييد مي‌كند. سپس بانك مبلغ را از حساب خريدار كسر و به حساب فروشنده واريز مي‌كند. در اين روش نيازي نيست كه خريدار و فروشنده در يك بانك حساب داشته باشند. البته اين فرايند بسيار پيچيده است و بحث پرداخت موبايلي خود يك مقاله مستقل را طلب مي‌كند. مشكل ديگر، محاسبه ميزان برداشتي از هر نقل و انتقال توسط بانك و يا مؤسسه خواهد بود.

 قرارداد بين يك فروشنده و خريدارانش: يكي از راه‌هاي متداول براي پرداخت موبايلي روشي است كه در آن يك فروشنده (معمولاً فروشندگان بزرگ و فروشگاه‌هاي زنجيره‌اي) قرارادي با مشتريان خود امضا مي‌كنند. در اين حالت فرد داراي يك حساب مالي در فروشگاه مي‌شود. اين حساب مي‌تواند حساب بدهكار (Debit) يا حساب اعتباري (Credit) باشد. در صورتي كه نوع حساب، بدهكار باشد، مشتري بايد ابتدا مبلغي را در اين حساب وارد نموده و تا زماني كه اين مبلغ تمام نشده است مي‌تواند با آن خريد كند. در صورتي كه حساب، اعتباري باشد مشتري تا ميزان مشخصي اعتبار خريد دارد. پس از اتمام اين ميزان اعتبار، مشتري با پرداخت هزينه ها با فروشگاه تسويه حساب نموده و مجدداً اعتبار به دست مي‌آورد.

 يكي ديگر از روش‌هاي پرداخت موبايلي روشي است كه در آن پرداخت موبايلي صورت نمي‌گيرد! به اين معني كه پس از انجام خريد، مشتري رسيد خريد را بر روي موبايل خود دريافت نموده و به روش‌هاي ديگري كالاي خود را تحويل گرفته و وجه آن را مي پردازد. براي مثال پس از انجام خريد، كالا از طريق پست به خريدار تحويل داده شده و مشتري هزينه آن را به مأمور پست مي‌پردازد.

حال بر مي‌گرديم به مثال خريد بليت خودمان. با توجه به اين كه هيچ كدام از روش‌هاي بالا در ايران پياده‌سازي نشده است براي اين مشكل بايد راه حلي ابتكاري يافت! شايد بهترين راه حل همان گزينه آخر باشد.

        تجارت موبايلي بر مبناي چندين فناوري ساخته مي‌شود كه برخي از آنها به خوبي شناخته شده‌اند و تعدادي از آنها براي عموم شهروندان ايراني نا آشنا است. براي آشنا شدن با اين فناوري‌ها به جا است كه با نسل‌هاي شبكه‌هاي موبايل آشنا شويم:

   نسل اول يا سيستم‌هاي آنالوگ كه فقط براي انتقال صدا از آنها استفاده مي‌شد.

   نسل دوم يا سيستم‌هاي ديجيتال، فناوري مورد استفاده در شبكه موبايل دولتي ايران.

 نسل 2.5 كه يكسري خدمات بنام خدمات حامل (Bearer Services) از قبيل امكان ارسال پيام كوتاه، تعريف صندوق صوتي و ... را در اختيار كاربر قرار مي‌دهد.

 نسل 2.75 كه علاوه بر انتقال صدا و خدمات توانايي انتقال داده با استفاده از فناوري GPRS را دارد. شبكه ايرانسل از اين نسل است.

 نسل 3 كه فناوري‌هايي را پشتيباني مي‌كند كه در نسل‌هاي قبلي نيست. از جمله آنها مي‌توان به تماس‌هاي ويديويي، بارگذاري فايل‌هاي ويديويي، انتقال اطلاعات با سرعت بالا، خدمات مبتني بر موقعيت و ... اشاره كرد.

براي استفاده از خدمات تجارت موبايلي بايد از گوشي‌هايي استفاده نمود كه از WAP پشتيباني نموده و همچنين داراي مرورگر WAP براي گشتن در اينترنت نيز باشند. در كنار اين موارد پيام كوتاه (sms) و پيام چندرسانه‌اي (mms) نيز بسيار كمك مي‌كنند.

براي استفاده از همه تواناي‌هاي تجارت موبايلي بايد از شبكه‌هاي نسل 3 استفاده نمود. ولي نسل 2.75 نيز پاسخگوي تعداد زيادي از نيازها است. متأسفانه نسل 2 كه در شبكه موبايل دولتي ايران از آن استفاده مي‌شود تقريباً هيچ يك از نيازهاي تجارت موبايلي را بر آورده نمي‌كند و تنها قابليتي كه دارد همان پيام كوتاه يا sms است. بنابراين هر راه‌حلي كه براي تجارت موبايلي در ايران پيشنهاد مي‌شود كاملاً مبتني بر پيام كوتاه يا sms است.